انار اللّه برهانه « 1 » - درست كرده ، شيخ الاسلام قفقازيّه از جانب « دولت » منصوب است . در اين اوقات ، به جهت سركشى سركشى قضات ساير بلوكات رفته بودند [ و ] ملاقات ممكن نشد . رتق و فتق و عزل و نصب قضات اطراف ، منوط به رأى و خيال ايشان است . احدى را در احكام او « اعتراض » نيست . جناب « شيخ الاسلام » در ايّام غيبت خود ، « آخوند ملا على اصغر » نامى را « نايب » خود كرده بود . در ايّام ماه مبارك ، همه روزه در صدر مسجد قرار گرفته ، مشغول عبادت مىبودند و با « وعظ » و « تذكير » « 2 » كارى نداشتند . « روضه‌خوان » و « واعظ » هر ساله از اهالى « تبريز » و ساير جاها بدين شهر مىآيند . در اين چند سال هم عالى جناب « حاجى ميرزا عبد اللطيف حكيم » ، كه از جملهء تلامذ جناب آقاى « ثقة الاسلام » است ، بدين شهر آمده و به انواع مواعظ شافيه و نصايح كافيه ، چنان‌چه از خود جناب « آقا » استماع و درك كرده ، اهالى را مستفيض مىنمايد ؛ و اين سال نيز حضور داشت . يك نفر از اولاد جناب مرحمت‌پناه ، مرحوم « آقا مير فتاح » در اين شهر ساكن است و نام نامى ايشان « آقا مير نعمت اللّه » است . اين شهر 35 كليساى ارمنى و روسى دارد ، كه مقدّم‌تر از همه كليسائى است كه « شاه عباس » جنّت مكان بنا كرده ، خيلى بناى مرغوب است . اكنون موقع آن نيست كه به شرح زينت داخله و خارجهء آن پردازد . حمام‌هاى اين شهر خيلى خوب و باسليقه است و آب آنها چنان‌كه ذكر شد همه گرم و زمين جوش ، و در يكى 7 و 6 « گرمخانه » هست ، كه همه‌جور آدمى داخل مىشود ؛ و به بعضى زن‌هاى « روسيّه » و « گرجيّه » مىآيند . 62 مدرسهء دولتى دارد . متعلّمان از داخل و خارج مشغول تحصيل‌اند . در بعض كلاس‌ها دختران نيز مشغول تحصيل هستند . مذكور داشتند كه در يكى از اين مدارس 800 نفر « متعلّمه » به تحصيل « لسان اربعه » مشغولند . در حقيقت در شهريّت تمام است . اگر بعض كوچ [ ه ] ها [ ى ] ناقص به اتمام مىرسيد و اعوجاج كوچ [ ه ] هاى محلّهء مسلمانان رفع مىشد ، مىتوان اين‌جا را يكى از بلاد معمورهء دنيا حساب كرد .

--> ( 1 ) . جمله فعلى دعايى ، به‌معناى خداى حجت او را بر زبان او نهد . ( 2 ) . به ياد آوردن .